Zaanse Schans of Kinderdijk: welke windmolens je dag waard zijn

Zaanse Schans maakte dingen

De Zaan was het eerste industriële gebied van West-Europa, en op zijn hoogtepunt werkten er rond duizend windmolens aan deze rivier. Het waren fabrieken: krijt en lapis knetsen tot verfpigment, lijnzaad persen tot olie, mosterdzaad malen, en het hout zagen waaruit de Nederlandse vloot werd gebouwd.

Zes van de overlevenden doen het nog steeds, en je kunt naast de machines staan terwijl ze werken. Dat is het specifieke plezier van de plek, en daarom mist twee uur buiten de gebouwen blijven het punt volledig. Welke molen wat doet en wanneer elke molen opengaat, staat in de zes molens waar je naar binnen kunt.

• De Kat: verfpigment, de laatste werkende verfmolen ter wereld
• Het Jonge Schaap: een houtzaagmolen uit 1680, herbouwd naar de originele tekeningen
• De Huisman: mosterd en specerijen sinds 1786
• De Zoeker en De Bonte Hen: olie geperst uit zaad, 's winters gesloten

Kinderdijk verplaatste water

Kinderdijk maakte nooit iets. Zijn negentien molens, gebouwd rond 1740, bestonden om water uit de Alblasserwaard te malen en het land boven de rivieren te houden, en dat is van de twee het oudste en meest Nederlandse probleem.

Ze staan langs twee rechte kanalen in open landschap, en daarom ziet elke foto van Kinderdijk er hetzelfde uit en werkt het toch: negentien molens in één beeld, wieken tegen een enorme lucht, geen winkels die het zicht bederven. Twee zijn open als museummolen. UNESCO zette de plek in 1997 op de lijst.

De stilte is de attractie. Wil je van Nederlandse windmolens vooral landschap in plaats van machines, dan is Kinderdijk de betere plek, en het is geen nipte kwestie.

Kosten en reizen vergeleken

De cijfers beslechten dit meestal, vooral vanuit een Amsterdams hotel.

Kun je allebei op één dag?

Vanuit Amsterdam: technisch ja, praktisch nee. De twee plekken liggen aan weerszijden van de drukste verkeerscorridor van het land, ongeveer tweeënhalf uur uit elkaar met het openbaar vervoer, en je reist vijf uur om op elke plek negentig minuten te zijn.

Heb je twee dagen en wil je allebei, doe Zaanse Schans dan op een ochtend vanuit Amsterdam en Kinderdijk vanuit Rotterdam op de dag dat je zuidwaarts gaat. Kinderdijk vanuit Rotterdam bereiken duurt ongeveer 30 minuten met waterbuslijn 21 voor rond €4,80, de goedkoopste en prettigste aanpak van elk molenterrein in het land.

Een dag op elke plek, uur voor uur

De vorm van de twee bezoeken verschilt net zo veel als de molens. Het ene is een halve dag met gebouwen om in te gaan; het andere is een wandeling met een uitzicht dat langzaam verandert.

Wat past bij kinderen, en wat bij fotografen

Kinderen doen het beter op Zaanse Schans. Er zijn dieren in de wei, er worden klompen gesneden, kaas om te proeven, een pannenkoekenrestaurant, en gebouwen om in te schuilen als het regent. Kinderdijk is een lange vlakke wandeling langs het water met twee molens om in te gaan, en dat is op je achtste een moeilijker verhaal.

Fotografen moeten naar Kinderdijk. Negentien molens, geen winkels, geen bussen die in beeld staan, en een lage zon over een lege polder in het uur voor zonsondergang. Op Zaanse Schans is het equivalent vanaf de Julianabrug vóór half tien, en om tienen staat er een bus in.

• Met kinderen: Zaanse Schans, kom bij de opening
• Serieuze foto's: Kinderdijk, late middag, vanuit Rotterdam
• Maar één vrije dag in Amsterdam: Zaanse Schans, geen discussie
• Al onderweg naar Rotterdam of Dordrecht: Kinderdijk met de waterbus
• Ook de visserdorpjes: een bustour naar de Amsterdamse molens met tot vier stops

De derde optie waar niemand over begint

Amsterdam zelf houdt een paar molens overeind, en ze kosten niets om te bekijken. De Gooyer staat aan de Funenkade, met het proeflokaal van Brouwerij 't IJ in het oude badhuis aan zijn voet. Molen van Sloten in het zuidwesten geeft elk uur rondleidingen vanaf 10:00 en is de enige molen in de stad waar je naar binnen kunt. Krijtmolen d'Admiraal, een krijtmolen uit 1792, ligt in Amsterdam-Noord.

Geen van hen vervangt een echt molenterrein. Alle drie passen ze in een middag op de fiets, en dat maakt ze het juiste antwoord bij slecht weer of een korte dag.

Wat elke plek slecht kan

Zaanse Schans is druk vanaf half elf en verkoopt veel koelkastmagneten. Het terrein is ook compact genoeg dat een drukke dag overal tegelijk druk voelt, en de busparkeerplaats ligt in zicht van de molens.

Kinderdijk is afgelegen, vraagt entree en geeft je twee interieurs in plaats van zes. Bij slecht weer biedt het bijna geen beschutting, en de wandeling tussen de verste molens is lang genoeg dat gezinnen met jonge kinderen omdraaien.

Geen van beide problemen wordt verborgen gehouden. Kies degene wiens zwakte je het minst stoort.

Heb je maar één molendag, lees dit

De meeste bezoekers van Nederland krijgen er precies één. Breng hem door op Zaanse Schans als je in Amsterdam slaapt, want de rekenkunde is genadeloos: in totaal 34 minuten reizen tegen drie uur, voor een plek waar zes gebouwen open zijn in plaats van twee.

Breng hem door op Kinderdijk als je ergens ten zuiden van Gouda slaapt, of als je eigenlijk de foto wilt die iedereen kent, met negentien molens die langs een kanaal terugwijken en niets door de mens gemaakt in beeld behalve de molens.

Het praktische detail dat voor veel mensen beslist, is de vroege start. Zaanse Schans beloont wie er om negen is, wat vanuit een Amsterdams hotel makkelijk is en vanuit een Rotterdams onmogelijk. Hoe je er komt en wat het kost behandelt de treinen, en de ticketstructuur legt uit waarom het gratis dorp toch €15 kost als je in meer dan één molen wilt.